ปราสาทหินเมื่องต่ำ เขตบ้านโคกเมือง

 

ปราสาทหินเมืองต่ำเป็นศาสตร์ สถานในศิลปะเขรมที่มีขนาดใหญ่แห่งหนึ่งตั้งอยู่ในเขตบ้านโคกเมืองตำบลจรเข้มากอำเภอประโคนชัย จังหวัดบุรีรัมย์ ซึ่งในถูกบันทึกในเอกสารเป็นครั้งแรกโดยนักสำรวจชาวฝรั่งเศษ เอเตียน เอมอนิเยร์ ต่อมาก็ได้มีการเข้ามาบันลทึกทำแผนผังและแผนที่เพื่อที่จะได้ตีพิมพ์ออกเผยแพร่พุทธศักราช2450จนกระทั้งพุทธศักราช2472สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพพระบิดาแห่งประวัติศาสตร์ไทย

เสด็จออกตรวจโบราณวัตถุโบราณสถานในเมืองมนธนนครราชสีมารวมทั้งที่โบราณสถานแห่งนี้ด้วยหลังจากนั้นปราสาทเมืองต่ำจึงได้เป็นที่รู้จักและเป็นจุดมุ้งหมายทางศิลปะสถานปติยกรรมเขรมของนักวิชาการและประชาชนทั่วไป ปราสาทเมื่องต่ำถือเป็นงานก่อสร้างที่ได้มีความโด่นเด่นในการวางแผนผังที่ได้สัดส่วนขององค์ประกอบของทางสถานปติยกรรมและสำผัสกันในกรอบผังในรูปสี่เหลี่ยมตั้งแต่องค์ประกอบส่วนนอกสุดได้แก่บาลาย กำแพงแก้ว สระน้ำทั้ง4ทิศ ระเบียงคด และกลุ่ม ปราสาทอฐิ5องค์

ที่อยู่ภายในศาสตร์สถานแบบโบราณเขรมโดยทั่วไปมักจะมีการสร้างบาลายหรืออ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ไว้เป็นประจำศาสตร์สถานนั้นๆเพื่อใช้ในพิธีกรรมทางศาสนาหรือเพื่อการอุปโภค บริโภคของชุมชนที่อยู่โดยรอบ ที่โบราณสถานแห่งนี้ได้มีการสร้างบาลายที่เรียกว่าทะเลเมืองต่ำอยู่ทางทิศเหนือของปราสาทมีขนาดกว้าง510เมตรยาว1,090เมตรทะเลเมืองต่ำนี้มีขนาดกว้างใหญ่พอที่จะกั้นเก็บน้ำจากลลำทานได้มากพอ

สำหรับหล่อเลี้ยงชุมชนขนาดใหญ่ได้ทั้งชุมชนเช่นเดียวกันกับศาสตร์สถานเขรมโบราณที่สำคัญแห่งอื่นๆ กำแพงแก้งเป็นเขตศาสตร์สถานชั้นนอกสุดก่อด้วยศิลาแลงมีความยาวจากทิศตะวันออกถึงทิศตะวันตก120เมตรจากทิศเหนือถึงทิศใต้127เมตรสูง270เซนติเมตรที่สันกำแพงเซาะรองยาวสำหรับรองรับแท่งหินสี่เหลี่ยมที่ถูกเจาะรูเป็นระยะๆสันนิษฐานว่าอาจใช้เจาะเพื่อปักบาลี

ซึ่งได้ทำมาจากหินทรายพุ้มยอดแหลมตรงกลางกำแพงทั้ง4ด้านมีโคปุระหรือซุ้มประตูทางเข้าที่มีทับหลังและหน้าบันสลักภาพเล่าเรื่องในศาสนาฮินดูทับหลังด้านโคปุระทางด้านทิศตะวันออกมีลวดลายสลักรูปพระกิตสนะใช้พระหัสและพระบาทยึดหน้าพระการียะโดยสลักให้ลำตัวนาคทอดออกไปเป็นพุ้มพวงมลัย ภายในโคปุระมีห้องขนาดเล็กมีแผนผังเป็นรูปกากบาทสักปีกออกไปเชื่อมต่อกับกำกแพงแก้วอาคารส่วนนี้ที่ผนังได้เจาะเป็นช่องหน้าต่างประดับด้วยลูกมะหวดหินทรายเป็นระยะๆถัดไปจากซุ้มประตูกำแพงแก้วเป็นลานกว้างที่มุมมีสระน้ำขุดหักมุมตามแนงกำแพงทั้ง4มุม